Quan hệ thương mại Việt – Trung ngậm ngùi như thế nào?
Bài ca “thăng thiên” hay “vượt xà”?
Có lẽ trong quan hệ thương mại toàn cầu, chưa có nền thương mại nào lại “thăng thiên” như buôn bán của Việt Nam với Trung Quốc. Mức “xà” cam kết kim ngạch hai chiều luôn được nâng lên gấp đôi, gấp ba và đều vượt thời gian, càng ngày càng lệch đến nay đã “quá tam ba bận”.
Khi khởi động lại quan hệ sau những năm chiến tranh biên giới, hai bên đặt mốc 2 tỉ USD vào năm 2000, nhưng ngay năm ấy mậu dịch song phương đạt 2,5 tỉ USD. Từ đó lạc quan rằng đã “tạo tiền đề tốt đẹp đưa quan hệ thương mại hai nước bước vào thế kỉ XXI”. Đây là lần thứ nhất “vượt xà”.
Trước tình thế mới lại đặt mục tiêu 5 tỉ USD vào năm 2005, nhưng ngay 2004 đã đạt 7,2 tỉ USD. Đây là lần thứ hai vượt cam kết. Cũng từ năm này, Trung Quốc đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam – chiếm 14,8% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước. Mức xà được nâng lên 20 tỉ USD vào năm 2010, nhưng năm 2008 đã đạt 20,18 tỉ USD. Đây là lần vượt thứ ba.
Có lẽ vậy, nên hai bên đều đĩnh đạc tuyên bố: “Quan hệ hợp tác kinh tế, thương mại Việt Nam – Trung Quốc đã có những bước phát triển nổi bật cả về chiều rộng lẫn chiều sâu”. Trước thần tốc đó, lại cam kết tới năm 2015 nâng lên 60 tỉ USD. Vừa “nhất hô đã bách ứng” rằng “mục tiêu đó là rất khả thi và có thể đạt cao hơn”. Với “Tình hữu nghị mãi mãi xanh tươi, đời đời bền vững” tiên đoán đó chỉ “từ… đúng trở lên”.
Bên này “cười nụ”, bên kia “khóc thầm”
Đáng ra phải hãnh diện vì ta có đối tác thương mại lớn nhất là nền kinh tế đứng thứ hai thế giới lại cùng chí hướng, tương lai rực sáng, bận tâm gì đến tụt hậu, chỗ dựa vững chãi lo gì đến tồn vong? Nhưng nếu bới cái “bọc” hai chiều đó, tường tận xuất khẩu (XK), nhập khẩu (NK), mới tá hoả một bên “cười nụ”, bên kia “khóc thầm”…
Lẽ thường, chỉ ngợi ca “kim ngạch hai chiều” khi hai nền kinh tế tương đồng, bên này được phát huy lợi thế, bên kia cũng trổ hết tiềm năng. Nhưng điều đó là không thể khi Việt Nam giao thương với Trung Quốc. Cái giá phải trả cho “hai chiều” là kim ngạch càng tăng, thặng dư càng đắp cao cho phía bên kia, thâm hụt càng lún sâu ở phía ta và tài nguyên khoáng sản càng chóng cạn kiệt.
Trung Quốc thực sự là “lò” NK số 1 và cũng là “ổ” nhập siêu (NS) mạn tính lớn nhất của Việt Nam. Còn phần XK của Việt Nam sang Trung Quốc đứng thứ tư sau Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản. Năm 2013, XK của Việt Nam sang Trung Quốc chỉ bằng 55% XK của Việt Nam vào Hoa Kỳ. Cũng năm 2013, XK của Việt Nam sang Trung Quốc chỉ chiếm 9,9% tổng kim ngạch XK của Việt Nam, còn Việt Nam NK từ đại lục chiếm tới 28% tổng kim ngạch NK của cả nước.
Đồ chơi trẻ em xuất xứ từ Trung Quốc được bày bán nhan nhản trên phố Lương Văn Can (Hà Nội).
Nhập siêu “phi mã”, chỉ xuất hàng thô
NK của Việt Nam lớn nhất từ Trung Quốc, lớn hơn từ cả Châu Á và từ tất cả các thị trường (*) ít ai biết, còn tốc độ phi mã của NS từ Trung Quốc càng ít người biết. Năm 2001, nhập siêu của Việt Nam từ Trung Quốc là 200 triệu USD, năm 2013 lên 23,6 tỉ USD, gấp 118 lần. 4 năm (2010 – 2013) Việt Nam chỉ XK sang Trung Quốc được 44,8 tỉ USD; nhưng phải NK từ Trung Quốc 110,6 tỉ USD, NS là 65,8 tỉ USD, tỉ lệ NS là 146%. Vậy là trong cái “thương mại hai chiều” thì tương quan Việt Nam/ Trung Quốc là 1/2,5
“Phi mã” còn không hiểu vì sao Trung Quốc trúng thầu hầu hết các dự án nhiệt điện, “hội chứng thủy điện”, công trình thế kỉ, hạng mục chính của cơ quan cơ mật quốc gia. Đúng như thời cao trào ta tha lôi “nhà máy đường, xi-măng lò đứng”, họ vồ lấy để đổ máy móc kĩ nghệ thấp, đến hạn thanh lí vào và “bán kèm” phu hồ, thợ bốc vác lẩn vào danh sách “chuyên gia hảo hạng”. Kết cục là các công trình chậm tiến độ, máy móc công suất thấp, thiết bị chóng hỏng, chưa kể các nghi ngại lâu dài… Còn la liệt các dự án đầu tư lắp ráp ô-tô, xe máy, chế biến thức ăn gia súc, đóng giày…, thực ra chỉ là nhờ đất ta làm bãi gia công, đổ chất thải, hưởng lãi suất thấp khi XK. Khi nước họ đang hạn chế xe máy thì lại đùn lắp ráp xe máy vào Việt Nam, thứ xe rẻ, rất mau rệu rã.
“Phi mã” vì nhiều ngành sản xuất hàng chủ lực của ta, nhất là làm hàng XK đều phụ thuộc vào nguyên, phụ liệu từ Trung Quốc khoảng 60% trở lên, đồng nghĩa với việc họ khống chế giá, phẩm cấp, chủng loại, điều tiết nhịp độ sản xuất.
“Phi mã” vì ra ngõ gặp hàng Tàu, cần bao nhiêu cũng chiều, thượng vàng hạ cám có tuốt.
Hàng Tàu hiên ngang gắn nhãn chữ Hán đã đành, lại có loại không cần mác như chất tăng trọng siêu tăng, gia vị siêu tốc, chất bảo quản siêu thời hạn, rồi thủ thuật hô biến hàng Tàu thành hàng ta như khoai tây Tàu bôi đổi màu vỏ thành khoai tây Đà Lạt, trứng gà bên kia, tẩy trắng vỏ thành trứng gà ta. Nhiều thiết bị điện tử, mĩ phẩm, hàng tiêu dùng khác có nguồn gốc Trung Quốc được Việt hóa. Khi họ cần đổ hàng sang thì giả danh hàng Việt, nhưng loại hàng nào ta XK danh tiếng, họ nẫng tay trên thương hiệu, theo kiện “được vạ thì má sưng” như cà – phê, Vinamit…
Góp vào “phi mã” còn có cả thóc giống. Tự hào là một quốc gia có nền văn minh lúa nước, trong Nam, ngoài Bắc viện nghiên cứu bày đặt đủ đầy, giải mã thành công 36 giống lúa bản địa Việt Nam, XK gạo vào TOP đầu thế giới, cử chuyên gia đi khắp đó đây, nhưng hằng năm phải nhập hơn một nghìn tấn lúa lai lổn nhổn. Nghe ta thán rằng, lúa lai nhập từ Tàu, chỉ sai hạt một vụ, vụ sau tụt hẳn. Năm nào cũng phải nhập là vậy. Nhà nông còn quen xài thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, máy bơm, dụng cụ làm đất của… Tàu.
Cùng góp vào “phi mã” còn có cả việc lợi dụng chính sách định mức hàng mua tại chợ biên giới được miễn thuế, bà con ta cứ như kiến tha về đầy tổ. Chợ biên giới Móng Cái, Quảng Ninh hằng ngày đông nghẹt thương lái Trung Quốc sang không phải là để bán hàng Việt Nam.
Đến nay có tới hơn 40 nhóm hàng được NK từ Trung Quốc với kim ngạch đáng kể. Trong đó có 5 nhóm hàng từ 1 tỉ USD trở lên gồm máy móc, dụng cụ và linh kiện; điện thoại và linh kiện; máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; vải, sắt thép. Phần lớn hàng hóa NK từ Trung Quốc đều đạt kim ngạch từ vài chục đến vài trăm triệu USD/nhóm hàng. (Còn tiếp)
(*) NK, NS của Việt Nam lớn nhất từ Trung Quốc, lớn hơn tất cả các thị trường cộng lại
Nguyễn Duy Nghĩa
http://nguoicaotuoi.org.vn/kinh-te-xa-hoi/quan-he-thuong-mai-viet-trung-ngam-ngui-nhu-the-nao.html
